Monument

Het monument bestaat uit drie delen: de dodencel, het poortje in de ringmuur en het beeldhouwwerk in de muur

Tijdens de bezetting hadden de Duitsers gevangenissen nodig om misdadigers op te sluiten. In de Scheveningse strafgevangenis werden drie verschillende gevangenissen gevestigd. Gewone misdadigers die waren veroordeeld door een civiele rechtbank werden opgesloten in de Deutsche Untersuchungs- und Strafgefängnis. Militaire gedetineerden zaten in de Kriegswehrmachtgefängnis. Verzetsstrijders en andere politieke tegenstanders van het Nazi-regime zaten in de Polizeigefängnis. Die stond, in tegenstelling tot de andere twee gevangenissen, onder gezag van de Sicherheitsdienst (SD).

Het aantal politieke gevangenen in het hoofdgebouw van de strafgevangenis nam zodanig toe dat de SD besloot om ze daar weg te halen en in de grote cellenbarak op te sluiten. Die stond sinds het begin van de bezetting leeg. Op 4 november 1940 werden de mannelijke politieke gevangenen naar de cellenbarak overgebracht; tien dagen later kwamen ook de vrouwen. Maar al snel bleek dat ook deze barak met zijn 501 cellen onvoldoende ruimte bood aan alle politieke gevangenen. Daarom werd in de zomer van 1941 een nieuwe cellenbarak ontworpen. Deze tweede of Duitse cellenbarak telde 224 cellen.
Aanvankelijk zaten de gevangenen alleen of met twee in een cel. Maar in de loop van de oorlog werden steeds meer mensen opgesloten in het Oranjehotel en zaten er vier of vijf in een cel van 7 vierkante meter.

Interieur van een cel (1)

Interieur van een cel (2)

Stenen waterkruik

Zodra bekend werd dat in de cellenbarakken bijna uitsluitend verzetsmensen zaten opgesloten, kregen ze de naam Oranjehotel. Wie de naam Oranjehotel voor het eerst heeft gebruikt om er de gevangenis mee aan te duiden is onbekend. Het was tegelijk een erenaam en een codenaam.
De omstandigheden in het Oranjehotel waren ronduit slecht. De gevangenen leefden ongezond en waren hun leven niet zeker, overgeleverd als ze waren aan de willekeur van de Duitsers.
Hoe brutaal sommige Nederlanders wel konden zijn blijkt uit de volgende anekdote. In de winter van 1940-1941 ontdekte een van de wachtmeesters dat op de buitenpoort van de strafgevangenis met grote letters was gekalkt: "In deze bajes zit geen gajes maar Hollands glorie potverdorie". De gevangenisdirecteur was zo dom om de poort te laten schoonmaken door twee Oranjehotelgasten. Die vertelden het verhaal door aan de andere gevangenen en binnen de kortste keren wist iedereen binnen en buiten het Oranjehotel ervan.

Metalen drinkbeker

De keuken

De badruimte

Op 7 juni 1944 werden alle gevangenen overgebracht naar concentratiekamp Vught. Deze evacuatie was een reactie op de landing van de geallieerden in Normandië, een dag eerder. Korte tijd stond het Oranjehotel leeg, maar na enkele maanden zaten er weer honderden gevangenen in de cellenbarakken.
De bevrijding van Europa was begonnen, maar het duurde nog bijna een jaar voordat de bewoners van het Oranjehotel werden bevrijd. Pas op 8 mei 1945 kwamen de eerste gevangenen naar buiten. De leiding van de Polizeigefängnis had tijd nodig om de gevangenisadministratie te vernietigen. Die bevatte immers bewijzen voor de misdaden die het Duitse en Nederlandse Nazi-personeel tegen de Oranjehotelgasten had begaan. De laatste gevangenen verlieten het Oranjehotel op 13 mei.
Met de bevrijding van Nederland kwam een einde aan het Oranjehotel als gevangenis. Oud-Oranjegasten, die de oorlog hadden overleefd, richtten in 1946 een Comité op. Door middel van een monument wilden zij de herinnering aan het Oranjehotel en zijn bewoners levend houden.